Dramatyczne wydarzenia ze wsi Pawłosiów* łączą się z historią miłości, która rozpoczęła się w odległej o około 50 km Pyszówce. Jeden z siostrzeńców Julii Czerwonki zakochał się w dziewczynie pochodzenia żydowskiego, co przypieczętowano jej chrztem i  ślubem młodych w parafii Krakowiec k. Lwowa. Franciszek Czerwonka (56 l.), jego żona Julia (55 l.) i najstarszy syn Stanisław (18 l.) zostali zamordowani kilka lat później, 7 lipca 1943 r.** – odważyli się przyjąć do siebie trójkę narodzonych z tego małżeństwa dzieci, z których najmłodsze miało około 3 lat.

Dwóch chłopców i dziewczynka wzbudzali podejrzenie wśród sąsiadów. Wnuczka Franciszka i Julii – Halina Jedlińska –  wskazuje, że to właśnie jeden z sąsiadów, który pracował w gminie, doniósł na jej dziadków. „Nie zrobił tego od razu, lecz po paru miesiącach, kiedy to doszło między nimi do poróżnienia” [FLV, nagranie audio, sygn. 405_0502, relacja Haliny Jedlińskiej z 10.09.2013 r.].

Gestapo nie oszczędzało Stanisława. Został dotkliwie pobity, wyrwano mu paznokcie i przetrącono nos. Na jego cierpienie patrzyli rodzice. Zastrzelono syna, potem matkę, a na końcu ojca. Zwłoki zakopano na pastwisku za szkołą***, a 5 września 1944 r. ekshumowano je i trafiły do wspólnego grobu w Pawłosiowie.

Dzieci nie znaleziono. Cała trójka przeżyła wojnę. Źródła podają, że w dniu, w którym doszło do morderstwa, do Pawłosiowa zjechały się liczne oddziały wojska, żandarmerii i funkcjonariuszy gestapo, a wśród Niemców byli m.in.: Franz Schmidt, Kiernbach, Doppke, Dietschon. W budynku szkoły zebrano mężczyzn, a następnie przesłuchiwano ich w związku z działalnością partyzancką. Zebranym rozdawano kartki: z literą A – zwolnienie do domu, B – wywózka do obozu, C – wyrok śmierci. Ostatecznie do obozu w Pustkowie przewieziono trzy osoby. To właśnie wtedy sąsiad Czerwonków, zapytany o ukrywanych Żydów, miał wskazać rodzinę Franciszka.

 

Bibliografia:

  1. IPN BU 392/1841.
  2. IPN BU 392/2033.
  3. FLV, nagranie audio, sygn. 405_0502, relacja Haliny Jedlińskiej z 10.09.2013 r.
  4. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Ten jest z Ojczyzny mojej. Wspomnienia z lat 1939-1945, Warszawa 2007.
  5. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981.
  6. Datner, Las sprawiedliwych. Karta z dziejów ratownictwa Żydów w okupowanej Polsce, Warszawa 1968.
  7. Fajkowski, J. Religa, Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 19391-1945, Warszawa 1981.
  8. Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014.
  9. Poray, Those Who Risked Their Lives, Illinois 2007.
  10. Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust, red. R. Walczak, cz. 3, Warszawa 1997.
  11. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971.
  12. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988.
  13. [Strona internetowa:] inhttp://www.jaroslaw.pl/aktualnosci-wydarzenia/id2757,Rzeczpospolita-w-kleszczach-.html?print=1, dostęp: 05.11.2014 r.
  14. [Strona internetowa:] http://spuscizna.org/spuscizna/righteous-poles.html, dostęp:11.2014 r.

 

uwagi:

* W. Zajączkowski (Martyrs of Charity, Washington D.C., 1988, s. 200) błędnie wskazuje miejscowość Pawłoszów i podaje, że Julia Czerwonka miała 56 lat.

**  Data śmierci: 07.12.1943 r. – za: W. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981, s. 20.

*** Dziś w tym miejscu stoi pomnik.