Przyjaźń rodzeństwa, Władysława i Apolonii Kozaków*, z Fajgenbaumami sprawiła, że ci drudzy, mimo prześladowań, przetrwali okrutny czas okupacji. Wszyscy wyemigrowali do Palestyny i osiedlili się w Jerozolimie. Udzielona przez Kozaków pomoc była bezinteresowna, a wynikała z zażyłych relacji, jakie łączyły obie rodziny jeszcze przed wojną.

Władysław i Apolonia (ur. 3.04.1902 r.) mieszkali w Swoszowej (powiat jasielski, gmina Skrzydlna). Pomogli swoim przyjaciołom uciec z getta, a następnie ukryli ich wraz z dzieckiem w jednej z dwóch kryjówek, które znajdowały się na terenie gospodarstwa. Później dołączyli do nich czterej synowie, którym udało się uciec z obozu pracy. Łącznie w dwóch kryjówkach mieszkało 18 osób**, w tym również członkowie rodziny Trattnerów z Czermnej i Tulików. Kiedy wzrosło prawdopodobieństwo rewizji, a wieść o ukrywaniu Żydów we wsi stała się powszechna, Fajgenbaumowie przenieśli się w 1943 r. do lasu, gdzie dostarczano im odzież i żywność. Ukrywanie się trwało trzy lata. Prawdopodobnie w kwietniu 1944 r. Niemcy zabrali osiem osób1.

Władysław Kozak został zabity przez miejscowych antysemitów. Apolonia kontynuowała działania. Dzięki niej Żydzi przetrwali do stycznia 1945 r. Po wojnie utrzymywali kontakt: korespondowali i wysyłali paczki. Po śmierci kobiety umacniali więź z jej dziećmi.

13 września 1989 r. Instytut Yad Vashem nadał Władysławowi Kozakowi i jego siostrze Apolonii tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świat****.

Bibliografia:

  1. IPN BU 392/1816.
  2. IPN BU 392/2033.
  3. J. Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014.
  4. Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu. Polska, red. naczelny I. Gutman, red. współprowadzący S. Bender, S. Krakowski, red wyd. pol. D. Libionka, R. Kuwałek, A. Kopciowski, cz. I-II, Kraków 2009.
  5. Kto w takich czasach Żydów przechowuje?… Polacy niosący pomoc ludności Żydowskiej w okresie okupacji niemieckiej, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, red. A. Namysło, Warszawa 2009.
  6. S. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971.
  7. W. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988.

Uwagi:

* IPN BU 392/1816 [zeznanie świadka – Bronisława Pachera] i W. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981, s. 38 – Apolonia była żoną Władysława.

** S. Wroński, M. Zwolak (Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971, s. 292) podają, że Władysław Kozak i Władysław Hyziak ukrywali rodzinę Grüblów, która następnie trafiła do Heleny Pazdur; tamże, s. 441 – Władysław Kozak ukrywał 17 Żydów.

**** 3 września 1989 r. za: Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu. Polska, red. naczelny I. Gutman, red. współprowadzący S. Bender, S. Krakowski, red wyd. pol. D. Libionka, R. Kuwałek, A. Kopciowski, cz. I-II, Kraków 2009, s. 344.