Stanisław Gacoń mieszkał z żoną Apolonią (z d. Stasiowska) między Bukową* a Januszkowicami (okolice Jasła). Małżeństwo nie miało dzieci. Przed pójściem do getta rodzina Korzenników z Opacionki zostawiła u nich swoją kilkuletnią córkę. Dziewczynka miała na imię Rajsa Zelik**, ale nazywano ją Stanisławą. Wystarano się dla niej o fałszywe dokumenty.

Rajsa mieszkała u Stanisława i Apolonii przez kilka miesięcy. Gaconiowie tłumaczyli sąsiadom, że dziewczynka jest ich krewną. O jej ukrywania dowiedziało się gestapo w Jaśle – w okolicy żyli opłacani donosiciele. Gaconiowie zostali ostrzeżeni za pośrednictwem Tomasza Barana, zarządcy u właściciela miejscowego majątku. Ów właściciel kazał przekazać, że Niemcy znają sprawę i byłoby lepiej, gdyby Stanisław i Apolonia pozbyli się dziecka. Małżeństwo odrzuciło tę sugestię.

28 maja 1943 r. do gospodarstwa Gaconiów przyjechali Niemcy, a wśród nich Karl Hauch. Wyprowadzili Apolonię z Rajsą z domu i brutalnie pobili, w wyniku czego dziewczynka zmarła. Apolonia została rozstrzelana. Stanisław był w tym czasie nieobecny. Zginął, gdy tylko wrócił do gospodarstwa***. Ciała zostały wrzucone do dołów, które sołtys oraz inni mieszkańcy wioski zakopali. Na koniec Niemcy rozgrabili majątek Gaconiów. „[…] tego domu to już nie ma, tam jeszcze jest to miejsce, gdzie dziewczynka została, […] bo tych, stryjenkę i tego drugiego jej męża do tego, po wojnie ekshumowano i do Wrzosku na cmentarz przywieziono, a ta dziewczynka tam została, jeszcze jest już nie bardzo taki ślad, ale długo […] był ten ślad” (FLV, nagranie audio, sygn. 811_0439, relacja Eugeniusza Kowalskiego [kuzyn] z 16.01.2014 r., zapis oryginalny).

Bibliografia:

  1. FLV, nagranie audio, sygn. 811_0439, relacja Eugeniusza Kowalskiego [kuzyn] z 16.01.2014 r.
  2. FLV, nagranie audio, sygn. 811_0301, relacja Eugeniusza Kowalskiego [kuzyn] z 20.01.2014 r.
  3. W. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981.
  4. Godni synowie naszej Ojczyzny, red. J. Chodorska CSL, cz. 2, Warszawa 2002.
  5. J. Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014.
  6. Rejestr faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej, Instytut Pamięci Narodowej, red. A. Namysło, G. Berendt, Warszawa 2014.
  7. Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust, red. R. Walczak, cz. 3, Warszawa 1997.
  8. Those Who Risked Their Lives, red. A. Poray, Chicago 2007.
  9. S. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971.
  10. W. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988.
  11. [Strona internetowa – Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”:] www.straty.pl, dostęp: 17.04.2015 r.

Uwagi:

* Bukowa (6 km od Januszkowic – por.: Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust, red. R. Walczak, cz. 3, Warszawa 1997, s. 66 oraz portal straty.pl (dostęp: 17.04.2015 r.).

** W Those Who Helped… i w Those Who Risked Their Lives, red. A. Poray, Chicago 2007, s. 25 czytamy, że dziewczynka miała 13 miesięcy; z kolei Rejestr faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej, Instytut Pamięci Narodowej, red. A. Namysło, G. Berendt, Warszawa 2014, s. 367 podaje, że miała około 10 lat. Eugeniusz Kowalski mówił o czterolatce – por. FLV, Gacoń, nagranie audio, sygn. 811_0439, relacja Eugeniusza Kowalskiego [kuzyn] z 16.01.2014 r. Imię Rajsa za: FLV, Gacoń, nagranie audio, sygn. 811_0301, relacja Eugeniusza Kowalskiego [kuzyn] z 20.01.2014 r. W innym źródle – Ryfka, zob. Godni synowie naszej Ojczyzny, red. J. Chodorska CSL, cz. 2, Warszawa 2002, s. 60.

*** Zgodnie ze świadectwem zawartym w:  Godni synowie…– Stanisław i Apolonia zginęli w tym samym czasie.