W miejscowości Cisie*** oraz w pobliskim Cegłowie gospodarze ukrywali Żydów, którzy prawdopodobnie uciekli z transportu do obozu zagłady w Treblince.

Wiadomo, że w Cisiach gospodarz o nazwisku Kieliszczyk ukrywał u siebie Freję i Fatimę z ich dziećmi. Gdy tylko dostał ostrzeżenie o niebezpieczeństwie, przewiózł je do innej wsi. Miejsce schronienia zmieniła też dwuletnia Jabłonka, która ukrywała się u innego gospodarza. W Cegłowie, u Jana Wąsowicza, schronienie znalazło rodzeństwo Goldsteinów: Estera, Jojne i Mendel ukryli się nad obórką. Przebywał z nimi też Mosze z Cegłowa.

28 czerwca 1943 r. Niemcy dokonali pacyfikacji wsi. „W tragicznym dniu padał deszcz. Ludzie, zmęczeni po dorocznym odpuście na świętego Jana […], spali jeszcze, kiedy padły pierwsze strzały. Nim oprzytomnieli, podwórza gospodarstw zaroiły się niemieckimi żandarmami z Mińska Mazowieckiego i Mrozów” (Wroński, Zwolak 1971: 362). Oficerowie wyrywali mieszkańców ze snu i gromadzili ich na drodze. Mężczyźni, którzy mieli broń i wcześniej organizowali akcje dywersyjne, otworzyli ogień. Zostali jednak przez Niemców obezwładnieni.

Po skończonej akcji podpalono zabudowania w Cisiach, a tłum ludzi przepędzono do Cegłowa (na plac przy kościele). Tam też wyselekcjonowano grupę osób, które miały przepłacić własnym życiem za udzielanie pomocy ludności żydowskiej. W czasie egzekucji oficer niemiecki Johan Szmidt powiedział do pozostałej grupy mieszkańców: „Kara, jaką ponoszą w tej chwili ci ludzie, to kara za łamanie zarządzeń niemieckich. Następnym razem – ostrzegał – zginiecie wszyscy, a wasze domy zrównane zostaną z ziemią” (Kopówka, Rytel-Andrianik 2011: 166).

Zginęło wówczas 25 osób polskiego pochodzenia i prawdopodobnie 3 osoby wyznania mojżeszowego (Goldsteinowie). Część ofiar zginęła w Cisiach, a pozostali zostali zamordowani w Cegłowie. Aresztowany Wiesław Walczewski z Broszkowa został rozstrzelany na Pawiaku 9 stycznia 1944 r.

W 1964 r. postawiono pomnik upamiętniający wydarzenia z 28 czerwca 1943 r. oraz harcerzy zamordowanych w 1939 r. (plac Anny Jagiellonki w Cegłowie). W pobliżu miejsca egzekucji dokonanej w Cegłowie – niedaleko stacji kolejowej –  w 1981 r. wzniesiono krzyż.

 

Bibliografia:

  1. IPN BU 392/1515.
  2. FLV, e-mail od Arkadiusza Małusa z 22.01.2014 r.
  3. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Ten jest z Ojczyzny mojej. Wspomnienia z lat 1939-1945, Warszawa 2007.
  4. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981.
  5. Datner, Las sprawiedliwych. Karta z dziejów ratownictwa Żydów w okupowanej Polsce, Warszawa 1968.
  6. Kopówka, ks. P. Rytel-Andrianik, „Dam im imię na wieki” (Iz 56,6). Polacy z okolic Treblinki ratujący Żydów, Oksford Treblinka 2011.
  7. Świerdzewska, Dlaczego ratowali Żydów, „Idziemy” 2011, [wydanie z 19.06.2011]
  8. Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust, red. R. Walczak, cz. 3, Warszawa 1997.
  9. Those who risked their lives, red. A. Poray, Chicago 2007.
  10. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971.
  11. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988.
  12. [Strona internetowa – Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”:] www.straty.pl, dostęp: 27.03.2015 r., [Fiutkowski Franciszek]; także: tamże, dostęp: 08.12.2014 r. [Małus Zygmunt].

uwagi:

* Albo Rozalia.

** Wśród zamordowanych wymienia także Wiktorię Jaworską – zob. E. Kopówka, ks. P. Rytel-Andrianik, „Dam im imię na wieki” (Iz 56,6). Polacy z okolic Treblinki ratujący Żydów, Oksford Treblinka 2011, s. 165.

*** W. Zajączkowski (Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988, s. 139-140) podaje błędnie Ciesie oraz nazwiska (Zygmunt) Maluś i (Władysław) Wójcicki. Poza Sylweriuszem Płatkiem i Tomaszem Płatkiem wymienia również Stanisława Płatka.