Gdy w 1942 r. wzmogły się niemieckie represje wobec Żydów, ci uciekali na wieś i tam szukali schronienia. Wielu z nich ukryło się w lasach. Tak było m.in. z Żydami uciekającymi z Frysztaka, Jasła i Markuszowej, a przebywającymi w okolicach Markuszowej, Kozłówka i Oparówki (około 40 osób). Żydzi wykopali kilka ziemianek, w których mogli przetrwać czas okupacji. Pomogli im mieszkańcy wymienionych wsi. Ukrywający się otrzymywali też żywność oraz inne potrzebne rzeczy. Czasem sami przychodzili do gospodarstw – prosili o jedzenie oraz o tymczasowe schronienie.

Niemcy dowiedzieli się o ukrywających się w lesie Żydach i zorganizowali kilka obław. W jednej z takich łapanek wiosną 1943 r. zginął Józef Fąfara z Kozłówka. Wskazał go złapany przez Niemców Żyd. I Polak, i Żyd zostali aresztowani i przewiezieni do jasielskiej siedziby gestapo. Tam byli brutalnie przesłuchiwani. Skłutych kajdankami Niemcy przewieźli na cmentarz żydowski i rozstrzelali. Niektóre źródła podają, że Józef Fąfara mógł zostać rozszarpany przez psy w trakcie przesłuchania**.

Na początku lipca 1943 r. – wskutek donosu – miała miejsce kolejna obława****. Zginęli kolejni Żydzi i Polacy z Kozłówka i Markuszowej. Żandarmi z Wiśniowej, którymi dowodził Karl Perschke, przyjechali do Kozłówka i chodząc od gospodarstwa do gospodarstwa, mordowali Polaków zaangażowanych w pomoc Żydom. Tak zginęła Aleksandra Pirga, którą Niemcy spotkali po drodze – kobieta szła z córkami (Moniką i Heleną) do pracy przy sianie. Pochwycili Aleksandrę i zabrali do jej gospodarstwa. Zrewidowali dom, a następnie wyprowadzili kobietę i zastrzelili przy piwnicy.

U Katarzyny Fąfary zginął Feliks Ciołkosz z Markuszowej, który pomagał jej w gospodarstwie (najprawdopodobniej ofiarami byli też i inni członkowie tej rodziny: Ciołkoszowa, Jan Ciołkosz***. Inny mieszkaniec Kozłówka, Piotr Zagórski, został zastrzelony w czasie pracy na polu. Zabito go w obecności synów: Stanisława i Józefa. Potem w gospodarstwie Anieli Śliwy rozstrzelano Wojciecha Śliwę i Stanisława Oparowskiego, który przyszedł do Śliwy z rozporządzeniem od sołtysa. Z tej obławy niektórzy Żydzi uszli z życiem.

Zamordowanych Polaków pochowano przy przydrożnej kapliczce Matki Bożej. Ciało Feliksa Ciołkosza bliscy zabrali i pochowali w ogrodzie. Dopiero gdy Niemcy wycofali się z tych terenów w 1944 r., rodziny przeniosły szczątki swoich krewnych na cmentarz w Dobrzechowie.

 

Bibliografia:

  1. IPN BU 392/1056.
  2. IPN BU 392/1057.
  3. IPN BU 392/2033.
  4. FLV, List od Mariana Irzyka, Rzeszów, 06.09.2013 r.
  5. FLV, List od Zenona Sobolewskiego z 28.01.2014 r.
  6. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Ten jest z Ojczyzny mojej. Wspomnienia z lat 1939-1945, Warszawa 2007.
  7. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981.
  8. Datner, Las sprawiedliwych. Karta z dziejów ratownictwa Żydów w okupowanej Polsce, Warszawa 1968.
  9. Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014.
  10. Rączy, Pomoc Polaków dla ludności żydowskiej na Rzeszowszczyźnie 1939-1945, Rzeszów 2008.
  11. Polacy ratujący Żydów na Rzeszowszczyźnie w latach 19391945 (Poles rescuing Jews in the Rzeszów Region in the years 19391945), oprac. E. Rączy, I. Witowicz, teksty wstępne E. Rączy, tłum. S. Bińczycki, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Rzeszów 2011.
  12. Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust, red. R. Walczak, cz. 3, Warszawa 1997.
  13. Those Who Risked Their Lives, red. A. Poray, Chicago 2007.
  14. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971.
  15. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988.
  16. [Strona internetowa:] http://ipn.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0011/117398/leaflet.pdf, dostęp: 28.10.2015 r.
  17. [Strona internetowa:] http://naszdziennik.pl/polska-kraj/31510,upamietnia-polakow-ktorzy-ratowali-zydow.html, dostęp: 30.06.2015 r.
  18. [Strona internetowa:] http://www.nowiny24.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20130914/WEEKEND/130919821, dostęp: 30.06.2015 r.
  19. [Strona internetowa – Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”:] straty.pl, dostęp: 05.11.2014 r., 25.06.2015 r., 28.10.2015 r., [Ciołkosz Feliks, Oparowski Stanisław, Śliwa Wojciech, Zagórski Piotr].

 

uwagi:

*   Zob. też nazwisko Oporowski –  J. Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014, s. 342; por. zapis o Władysławie Śliwie –  S. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971, s. 421 i W. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988, s. 168; imię Aleksander [Pirga] – W. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981, s. 52 i W. Zajączkowski, dz. cyt.

**   FLV, List od Mariana Irzyka, Rzeszów, 06.09.2013 r.

***   Za: Those Who Risked Their Lives, red. A. Poray, Chicago 2007, s. 22 oraz: S. Wroński, M. Zwolak, dz. cyt.

**** Obława została zorganizowana w czerwcu 1943 r. – por.: W. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Ten jest z Ojczyzny mojej. Wspomnienia z lat 1939-1945, Warszawa 2007, s. 606; W. Bielawski, dz. cyt., s. 20, s. 24, s. 52, s. 64, s. 71; S. Datner, Las sprawiedliwych. Karta z dziejów ratownictwa Żydów w okupowanej Polsce, Warszawa 1968, s. 98; Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust, red. R. Walczak, cz. 3, Warszawa 1997, s. 60, s. 104, s. 122, s. 132; Those Who Risked…, s. 42, s. 50, s. 54; S. Wroński, M. Zwolak, dz. cyt.; W. Zajączkowski, dz. cyt., s. 183.