Michał i Katarzyna Gerulowie mieszkali z dziećmi (Stanisławą, Czesławą, Władysławem) w Łodzince Górnej  (powiat dobromilski). Zimą 1943 r. Stanisław Igel, jego żona Lusia i pięć innych osób pochodzenia żydowskiego, które należały do partyzantki, opuściło las i udało się w stronę Łodzinki Górnej. Pomagał im Roman Segelin z Birczy, który znał Michała Gerulę. Segelin ukrywał Żydów przez jakiś czas, ale potem przeniósł ich do Geruli. „U kogoś takiego znajomego sąsiada [sic!], bo my tu mieszkamy w centrum, w Birczy, i to tak, żeby on naprzód przetrzymywał ich w Birczy u siebie w domu, a później ich tam trzymał dalej, żeby się nie wydało” (FLV, nagranie audio, sygn. 811_1049, relacja Antoniego Segelina [siostrzeniec] z 24.02.2014 r.).

Roman Segelin przez jakiś czas ukrywał wespół z bratem Leonem i bratową Stanisławą Żydówkę Helenę Kamieniecką z dziećmi oraz innych Żydów. „[…] w piwnicy, we własnym domu ich ukrywali i dawali jeść” [FLV, tamże]. Icek Ruberfelt dzięki pomocy Romana przedostał się do Ameryki: „Później to gdzieś wujek przetransportował do Mielca, wiem, […] bo on się tak organizował, gdzieś do Mielca i stamtąd gdzieś… już jak się dostał do Ameryki, to nie wiem” [FLV, nagranie audio, sygn. 811_1049…].

Michał Gerula przyjął Żydów od Segelina, choć dookoła mieszkali Ukraińcy, którzy utrzymywali dobre relacje z Niemcami. Mężczyzna zakwaterował ich w kryjówce między oborą a stodołą. Roman Segelin pomagał w ich żywieniu.

Przed Bożym Narodzeniem Michał i Katarzyna poszli do kościoła w Birczy. Jedna z mieszkanek oświadczyła Michałowi, że wie o ukrywanych Żydach. Gdy Gerula wrócił do gospodarstwa, porozmawiał z Żydami o niebezpiecznej sytuacji. Stanisław Igel postanowił odejść w nocy. Opuścił gospodarstwo z żoną Lusią, bratem Martynem i ojcem Gustawem. Trzech Żydów pozostało w kryjówce.

Gdy 1 stycznia 1944 r. Michał z Katarzyną znów udali się do kościoła, w połowie drogi zostali zatrzymani przez Niemców i ukraińską policję. Zabrano Gerulów i zawrócono do ich gospodarstwa. Zrewidowano wszystkie budynki. Ze stodoły wyprowadzono trzech Żydów – podwórku kazano im wykopać doły, a później zastrzelono. Znaleziono też walizkę z osobistymi rzeczami Stanisława Igla, więc zaczęto wypytywać Michała o miejsce ukrycia pozostałych Żydów. Gerula nic nie powiedział.

Niemcy aresztowali małżeństwo Gerulów. Dowiedzieli się również, że w ukrywaniu Żydów pomagał Roman Segelin. Tego samego dnia aresztowali także i jego. Zabrali Gerulów furmanką – najpierw do Birczy, potem, razem z Segelinem – do Dobromila i do aresztu w Przemyślu, gdzie małżeństwo zostało poddane brutalnemu przesłuchaniu. Michał i Katarzyna nikogo nie wydali. Sąd skazał ich na karę śmierci.

Michała Gerulę powieszono 23 lutego 1944 roku2. Katarzyna zginęła najprawdopodobniej w ten sam sposób***. Po aresztowaniu Michała i Katarzyny ich dziećmi zaopiekowali się sąsiedzi i wuj Błoński.

Romana Segelina osadzono w więzieniu w Tarnowie, gdzie został rozstrzelany 2 kwietnia 1944 r.**** na podstawie wyroku sądu.

W 1995 r. Michał i Katarzyna Gerulowie zostali uhonorowani tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

Bibliografia:

  1. IPN BU 392/1131.
  2. FLV, List od Władysława Geruli [syn, naoczny świadek], Łodzinka Górna, 29.09.2013 r.
  3. FLV, List od Władysława Geruli [syn, naoczny świadek], Łodzinka Górna, 21.01.2014 r.
  4. FLV, List od o. Mirosława Grakowicza CSsR, Bardo, 14.01.2014 r.
  5. FLV, List od Zenona Sobolewskiego, 28.01.2014 r.
  6. FLV, nagranie audio, sygn. 811_1049, relacja Antoniego Segelina [siostrzeniec] z 24.02.2014 r.
  7. W. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981.
  8. J. Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014.
  9. IPN [Oddział w Rzeszowie], Sprawiedliwi wśród Narodów Świata. Pomoc Polaków dla ludności żydowskiej na Rzeszowszczyźnie w latach 1939-1945, Rzeszów 2004.
  10. Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu. Polska, red. naczelny I. Gutman, red. współprowadzący S. Bender, S. Krakowski, red wyd. pol. D. Libionka, R. Kuwałek, A. Kopciowski, cz. I, Kraków 2009.
  11. E. Rączy, Pomoc Polaków dla ludności żydowskiej na Rzeszowszczyźnie 1939-1945, Rzeszów 2008.
  12. Rejestr faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej, Instytut Pamięci Narodowej, red. A. Namysło, G. Berendt, Warszawa 2014.
  13. Those Who Risked Their Lives, red. A. Poray, Chicago 2007.
  14. S. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971.
  15. W. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988.
  16. [Strona internetowa:] http://www.ogrodywspomnien.pl/index/showd/74635,Michal,Gerula.html, dostęp: 20.11.2014 r.
  17. [Strona internetowa:] http://www.radiomaryja.pl/informacje/coraz-wiecej-zgloszen-o-polakach-ratujacych-zydow/, dostęp: 20.04.2015 r.

Uwagi:

* Gierula – zob.: Rejestr faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej, Instytut Pamięci Narodowej, red. A. Namysło, G. Berendt, Warszawa 2014, s. 308-309 oraz E. Rączy, Pomoc Polaków dla ludności żydowskiej na Rzeszowszczyźnie 1939-1945, Rzeszów 2008, s. 280; J. Hera (Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014, s. 201) podaje nazwisko Gierul (wymienia tylko mężczyznę) i grudzień 1943 r. jako datę śmierci.

** Sigielin – por.: W. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981, s. 59, S. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971, s. 443 i  W. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988, 64 (s. 127). Także: Segielin – zob.: Rejestr faktów…, s. 308-309 i E. Rączy, dz. cyt., s. 43.

*** Michała powieszono, a Katarzyna zmarła na serce. Wiadomo, że nigdy nie powróciła do domu – za: zeznania zgromadzone przez IPN. Rejestr faktów…, s. 308-309 podaje, że Katarzyna uciekła z dziećmi do sąsiada, potem wróciła do domu, ale policja ukraińska też ją aresztowała. Została przewieziona do Dobromila, a następnie do Przemyśla. Zamordowano ją w 1944 r. w nieznanych okolicznościach. Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu. Polska, red. naczelny I. Gutman, red. współprowadzący S. Bender, S. Krakowski, red wyd. pol. D. Libionka, R. Kuwałek, A. Kopciowski, cz. I, Kraków 2009, s. 182, podaje, że Katarzyna trafiła do obozu koncentracyjnego, z którego już nie wróciła. W Those Who Risked Their Lives, red. A. Poray, Chicago 2007, s. 26 czytamy, że sąd skazujący znajdował się w Krakowie, a wyrok na Michale wykonano 23.02.1944 r.

**** W. Bielawski, dz. cyt., s. 59 oraz W. Zajączkowski, dz. cyt., 64 (s. 127), podają, że Roman Segelin został rozstrzelany w 1943 r. Natomiast Antoni Segelin w swojej relacji wskazuje, że Michał Gerula i Roman Segelin zostali rozstrzelani 2 kwietnia 1944 r. – por. FLV, nagranie audio, sygn. 811_1049, relacja Antoniego Segelina [siostrzeniec] z 24.02.2014 r.

ZDJĘCIA

  • Gerulowie

    Gerulowie