Jadwiga Deneko-Sałek w czasie okupacji mieszkała w Warszawie. Aktywnie działała w partii socjalistycznej, pomagała również uciekinierom z warszawskiego getta. Razem z bratem, Tadeuszem Sałkiem, zajęła się Michaliną Taglicht i jej pięcioletnią córką Bronią. Dziewczynka trafiła do rodziców Jadwigi w Pionkach i przebywała tam do maja 1944 r. Michalina ukrywała się w Warszawie. W mieszkaniu Tadeusza i  Jadwigi przebywali m.in.: Jan i Zofia Szelubscy (małżeństwo uciekło z Lublina), Eugenia Sigalin i Katarzyna Meloch.

Od 1943 r. Jadwiga Deneko-Sałek nadzorowała punkt kolportażu konspiracyjnej prasy. Współpracowała z Ludomirem Marczakiem, kompozytorem, który zorganizował specjalny schron przy ul. Świętojerskiej. Poza tym Marczak już na początku okupacji przejął szmaciarnię przy ul. Dalekiej, która należała do żydowskich sąsiadów jego rodziców. Pozwolono mu w niej zatrudniać Żydów, dzięki czemu wielu z nich uratowało się – m.in. Klementyna Fuswerk-Krymkowa. Biuro szmaciarni znajdowało się nad schronem przy ul. Świętojerskiej. Schron stał się kryjówką dla 13 Żydów. Żywność dostarczała im Marianna Bartułd.

Działalność Jadwigi i Ludomira została zdemaskowana 25 listopada 1943 r. W jej mieszkaniu znaleziono prasę i odkryto rodzinę żydowską. Gestapo aresztowało Jadwigę, Ludomira i 13 Żydów ukrytych w schronie. Jadwiga i Ludomir byli torturowani, ale żadne z nich nie wydało miejsc ukrycia innych Żydów. Marczak bowiem, wraz z Marianną Bartułd, zajmował się jeszcze jednym schronem w mieszkaniu przy ul. Pańskiej.

Jadwiga i Ludomir za pomoc Żydom zostali rozstrzelani w grudniu 1943 r. lub styczniu 1944 roku*. Jadwiga Deneko-Sałek została w 1987 r. pośmiertnie odznaczona medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.

 

Bibliografia:

  1. IPN BU 392/1515.
  2. FLV, List od Zenona Sobolewskiego z 28.01.2014 r.
  3. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Ten jest z Ojczyzny mojej. Wspomnienia z lat 1939-1945, Warszawa 2007.
  4. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981.
  5. Iranek-Osmecki, Kto ratuje jedno życie… Polacy i Żydzi 1939-1945, Warszawa 1981.
  6. Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu. Polska, red. naczelny I. Gutman, red. współprowadzący S. Bender, S. Krakowski, red. wyd. pol. D. Libionka, R. Kuwałek, A. Kopciowski, cz. I-II, Kraków 2009.
  7. Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust, red. R. Walczak, cz. 3, Warszawa 1997.
  8. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971.
  9. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988.
  10. [Red. nie dysponuje nazwiskiem], Życie za życie, „Rzeczpospolita”, wydanie z 17.09.2008 r., [brak numeru].
  11. [Strona internetowa – Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”:] www.straty.pl, dostęp: 16.02.2015 r., [Marczak Ludomir].

 

uwagi:

* Różne daty: 13.12.1943 r. – zob.: W. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981, s. 58;  S. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971, s. 429; W. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988, s. 252;  31.12.1943 r. – zob.: K. Iranek-Osmecki, Kto ratuje jedno życie… Polacy i Żydzi 1939-1945, Warszawa 1981, s. 278; Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust, red. R. Walczak, cz. 3, Warszawa 1997, s. 93; portal straty.pl (dostęp: 16.02.2015 r.);  06.01.1944 r. – zob.: Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu. Polska, red. naczelny I. Gutman, red. współprowadzący S. Bender, S. Krakowski, red. wyd. pol. D. Libionka, R. Kuwałek, A. Kopciowski, Kraków 2009, s. 640; artykuł Życie za życie, „Rzeczpospolita”, wydanie z 17.09.2008 r., [red. nie dysponuje nazwiskiem autora, brak numeru i strony].