We wsi Jaworze Dolne k. Pilzna w czasie okupacji pięciu gospodarzy włączyło się w pomoc Żydom zbiegłym z getta w Pilźnie. Żydzi ci przychodzili z lasu i prosili o jedzenie, a także o tymczasowe ukrycie. U Psiodów była wykopana kryjówka w stajni, a Józef Kałuża wystarał się także o fałszywe dokumenty dla swoich podopiecznych. W domu Rybów ukrywano dwie Żydówki. Jedna o nazwisku Szynfert miała dwójkę dzieci. Druga nazywała się Reichow.

W lutym 1943 r. (dostępne źródła podają także rok 1944) Niemcy zorganizowali obławę we wsi. Znaleźli ukrytego Żyda u Psiodów, z którymi wówczas przebywała Maria Kałuża. Zrewidowany został także dom Jana i Józefy Kałużów, który sąsiadował z gospodarstwem Psiodów. Żydzi, którzy schronili się u Kałużów, zdążyli się ukryć i Niemcy ich nie znaleźli. Mimo to dotkliwie pobili Józefa Kałużę. Zrewidowano także dom Rybów, ale Żydówek nie znaleziono. Żydówce nazwiskiem Reichow udało się wyjechać na roboty do Niemiec, ponieważ posiadała fałszywe papiery, a Szynferowa zdążyła się ukryć. Mimo to aresztowano Józefa i brata jego żony.

Z rąk gestapo i żołnierzy Wehrmachtu zginęło 6 ukrywanych Żydów oraz ratujący ich Polacy: Maria Kałuża (wnuczka Psiodów), Józef Maduzia, Jan Psioda z żoną Wiktorią oraz Józef Ryba, który przed śmiercią, choć był torturowany, nie wydał żadnego nazwiska.

Żydów pochowano w lesie. Ciała Polaków natomiast przeniesiono na cmentarz w Dobrkowie.

W 1992 r. Jan i Wiktoria Psiodowie oraz Jan i Józefa Kałużowie z dziećmi Marią, Józefem i Stefanią zostali odznaczeni tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

 

Bibliografia:

  1. IPN BU 392/1566.
  2. IPN BU 392/2033.
  3. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Ten jest z Ojczyzny mojej. Wspomnienia z lat 1939–1945, wyd. 3, Warszawa 2007.
  4. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981.
  5. Datner, Las sprawiedliwych. Karta z dziejów ratownictwa Żydów w okupowanej Polsce, Warszawa 1968.
  6. Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu. Polska, red. naczelny I. Gutman, red. współprowadzący S. Bender, S. Krakowski, red. wyd. pol. Libionka, R. Kuwałek, A. Kopciowski, Kraków 2009.
  7. Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014.
  8. Rejestr faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej, Instytut Pamięci Narodowej, A. Namysło, G. Berendt (red.), Warszawa 2014.
  9. Poray, Those Who Risked Their Lives, Chicago 2007.
  10. Rączy, Pomoc Polaków dla ludności żydowskiej na Rzeszowszczyźnie 1939–1945, Rzeszów 2008.
  11. Polacy ratujący Żydów na Rzeszowszczyźnie w latach 19391945 (Poles rescuing Jews in the Rzeszów Region in the years 19391945), oprac. E. Rączy, I. Witowicz, teksty wstępne E. Rączy, tłum. S. Bińczycki, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Rzeszów 2011.
  12. Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust, cz. 3, R. Walczak (ed.), Warszawa 1997.
  13. Wroński, M. Zwolak, Polacy-Żydzi 1939–1945, Warszawa 1971.
  14. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988.
  15. [Strona internetowa – http://www.nowiny24.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20110127/RZESZOW/348070914], dostęp: 02.07.2015.
  16. [Strona internetowa – Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”:] www.straty.pl, dostęp: 02.07.2015.
  17. [Strona internetowa – Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”:] www.straty.pl, dostęp: 08.07.2015.

 

Uwagi:

  • Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988, s. 159 podaje Jaworzów Dolny. J. Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014, s. 236 podaje miejscowość Jaworze Dolne. S. Datner, Las sprawiedliwych. Karta z dziejów ratownictwa Żydów w okupowanej Polsce, Warszawa 1968, s. 92, S. Wroński, M. Zwolak, Polacy-Żydzi 1939–1945, Warszawa 1971, s. 415 i W. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Ten jest z Ojczyzny mojej. Wspomnienia z lat 1939–1945, wyd. 3, Warszawa 2007, s. 605, 613 podają Jaworz Dolny.
  • Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014, s. 236 podaje nazwisko Psiada.
  • Polacy ratujący Żydów na Rzeszowszczyźnie w latach 19391945 (Poles rescuing Jews in the Rzeszów Region in the years 19391945), oprac. E. Rączy, I. Witowicz, teksty wstępne E. Rączy, tłum. S. Bińczycki, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Rzeszów 2011, s. 233 podaje datę 22/23.02.1944. Według Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu. Polska, red. naczelny I. Gutman, red. współprowadzący S. Bender, S. Krakowski, red. wyd. pol. D. Libionka, R. Kuwałek, A. Kopciowski, Kraków 2009, s. 278 było to 23.02.1943, a J. Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014, s. 236 i straty.pl podają 19.02.1944 r.