Na początku kwietnia 1944 r. za ukrywanie Henryka Morgensterna* gestapo rozstrzelało w Jaśle Zygmunta Kmiecika, jego żonę Marię (oboje mieszkali w Krygu) i jej brata Adama Czajkę z Libuszy**. Żyd przebywał w ich rodzinie jedynie chwilowo, ponieważ pomocy udzielała mu cała wieś Święcany. Tu też został wytropiony i aresztowany. Przewieziono go do siedziby gestapo w Jaśle, przesłuchano, a potem zastrzelono. Przed śmiercią zdążył wydać nazwiska Polaków, którzy mu pomagali, i wieś, z której pochodzili.

Po dwóch tygodniach do Czajków i Kmiecików przyjechali funkcjonariusze z Jasła, Gorlic i Libuszy. O piątej nad ranem aresztowano Stanisława i Adama Czajków oraz ich siostrę Marię Kmiecik z mężem Zygmuntem. Dom został zniszczony, wybito szyby, potłuczono piece chlebowe. Wszystkich poddano brutalnemu przesłuchaniu w więzieniu w Jaśle. Jedynie Stanisław został zwolniony, pozostałych przewieziono do więzienia przy Montelupich w Krakowie. Tam prawdopodobnie zastrzelono Marię i Adama. Zygmunt trafił do obozu koncentracyjnego, gdzie zginął w nieznanych okolicznościach.

Z relacji córki Kmiecików – Haliny Kopij – wynika, że w sąsiedztwie ukrywane były również inne osoby pochodzenia żydowskiego. Krewna wspomina sytuację, kiedy jej wuj Stanisław podał Żydowi chleb. Było to w niedzielę wieczorem, a już w poniedziałek rano rodzina została zabrana. Wtedy przez wieś szło gestapo – nie widziano Żyda, a o całej sytuacji prawdopodobnie doniesiono.

Córka relacjonuje również, że Niemcy sprawdzali, czy trawa od domu jej rodziców do domu żydowskiego, który stał poniżej, nie była wydeptana. Szukano radia i broni przy strumyku, sprawdzano, czy buty Zygmunta są ubłocone, co mogłoby wskazywać, że był także podejrzewany o działalność partyzancką.

 

Bibliografia:

  1. IPN BU 392/2033.
  2. FLV, nagranie audio, sygn. 405_1613, relacja Haliny Kopij z 02.10.2013 r.
  3. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981.
  4. Rejestr faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej, Instytut Pamięci Narodowej, red. A. Namysło, G. Berendt, Warszawa 2014.
  5. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971.
  6. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988.

 

uwagi:

* W. Zajączkowski (Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988, s. 172) podaje nazwisko Morgensztern, w FLV Halina Kopij wskazuje imię Hilary.

** Rejestr IPN 361: Adam Czajka urodził się w 1932 r., co oznacza, że w chwili śmierci miał 12 lat.

ZDJĘCIA

  • Adam Czajka

    Adam Czajka

  • Maria i Zygmunt Kmiecik

    Maria i Zygmunt Kmiecik